Awtor: Çžan Çaoqin. Çeşme: DIGITIMES

Ilatyň çalt artmagy we şäherleşmegiň ösüş meýliniň dik oba hojalygy pudagynyň ösüşine we ösüşine itergi bermegine we höweslendirmegine garaşylýar. Dik oba hojalygy azyk önümçiliginiň käbir meselelerini çözüp biler diýlip hasaplanylýar, ýöne onuň azyk önümçiligi üçin durnukly çözgüt bolup biljekdigine garamazdan, bilermenler hakykatda kynçylyklaryň henizem bardygyny pikir edýärler.

“Food Navigator” we “The Guardian” gazetleriniň hasabatlaryna, şeýle hem Birleşen Milletler Guramasynyň gözleglerine görä, dünýä ilaty häzirki 7,3 milliard adamdan 2030-njy ýylda 8,5 milliard adama, 2050-nji ýylda bolsa 9,7 milliard adama çenli artar. FAO-nyň çaklamalaryna görä, ilaty kanagatlandyrmak we iýmitlendirmek üçin 2050-nji ýylda azyk önümçiligi 2007-nji ýyl bilen deňeşdirilende 70% artar we 2050-nji ýyla çenli dünýä däne önümçiligi 2,1 milliard tonnadan 3 milliard tonna çenli ýokarlanmaly. Et iki esse köpeltmeli we 470 million tonna çenli ýokarlandyrylmaly.

Oba hojalyk önümçiligi üçin has köp ýer goşmak we sazlamak käbir ýurtlarda meseläni çözüp bilmez. Beýik Britaniýa öz ýeriniň 72% -ini oba hojalyk önümçiligi üçin ulandy, ýöne henizem azyk önümlerini import etmeli. Beýik Britaniýa şeýle hem oba hojalygynyň beýleki usullaryny, mysal üçin, Ikinji Jahan urşundan galan howa hüjümi tunellerini şuňa meňzeş ýyladyşhana ekmek üçin ulanmaga synanyşýar. Başlangyç Riçard Ballard hem 2019-njy ýylda ekiş meýdanyny giňeltmegi meýilleşdirýär.

Beýleki tarapdan, suwuň ulanylyşy azyk önümçiligine hem päsgelçilik döredýär. Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasynyň (OECD) statistikasyna görä, suwuň ulanylyşynyň takmynan 70% -i oba hojalyklary üçin niýetlenendir. Howanyň üýtgemegi önümçilik meselelerini hem has-da güýçlendirýär. Şäherleşme azyk önümçiligi ulgamynyň çalt ösýän şäher ilatyny az oba işçileri, çäkli ýerler we çäkli suw serişdeleri bilen üpjün etmegini hem talap edýär. Bu meseleler dik oba hojalyklarynyň ösmegine itergi berýär.
Dik fermalaryň az ulanylýan häsiýetleri oba hojalyk önümçiliginiň şähere girmegine mümkinçilik döreder we şäher sarp edijilerine has ýakyn bolup biler. Fermadan sarp edijä çenli aralyk azalýar, tutuş üpjünçilik zynjyry gysgalýar we şäher sarp edijileri azyk çeşmelerine has köp gyzyklanma bildirerler we täze iýmit önümçiligine has aňsat elýeterlilik gazanarlar. Geçmişde şäher ýaşaýjylary üçin sagdyn täze iýmitlere elýeterlilik aňsat däldi. Dik fermalary gönüden-göni aşhanada ýa-da öz howlusynda gurup bolýar. Bu dik fermalaryň ösdürilmegi bilen ýetirilýän iň möhüm habar bolar.

Mundan başga-da, dik oba hojalyk modeliniň kabul edilmegi däp bolan oba hojalyk üpjünçilik zynjyryna giň täsir eder we sintetiki dökünler, pestisidler we gerbisidler ýaly däp bolan oba hojalyk dermanlarynyň ulanylyşy ep-esli azalar. Beýleki tarapdan, howa we derýa suwuny dolandyrmak üçin iň gowy şertleri saklamak maksady bilen HVAC ulgamlaryna we gözegçilik ulgamlaryna bolan isleg artar. Dik oba hojalygy, adatça, içerki ýa-da daşarky arhitekturany gurmak üçin gün şöhlesini simulýasiýa etmek üçin ýörite LED çyralaryny we beýleki enjamlary ulanýar.

Dik fermalaryň ylmy-barlag işlerine we işlenip düzülmegine daşky gurşawyň şertlerini gözegçilikde saklamak we suwuň we minerallaryň ulanylyşyny optimizirlemek üçin ýokarda agzalan "akylly tehnologiýa" hem girýär. Zatlaryň interneti (IoT) tehnologiýasy hem möhüm rol oýnar. Ol ösümlikleriň ösüş maglumatlaryny ýazga almak üçin ulanylyp bilner. Ekinleriň hasyly başga ýerlerde kompýuterler ýa-da ykjam telefonlar arkaly yzarlanyp we gözegçilik edilip bilner.

Dik fermalar az ýer we suw serişdeleri bilen has köp iýmit öndürip bilýärler we zyýanly himiki dökünlerden we pestisidlerden uzakda ýerleşýärler. Şeýle-de bolsa, otagdaky üst-üste goýlan tekjeler däp bolan oba hojalygyna garanyňda has köp energiýa talap edýär. Otagda penjireler bolsa-da, başga çäklendiriji sebäpler sebäpli, adatça emeli yşyk talap edilýär. Howa gözegçiligi ulgamy iň gowy ösüş gurşawyny üpjün edip biler, ýöne ol şeýle hem energiýany köp sarp edýär.

Beýik Britaniýanyň Oba hojalyk ministrliginiň statistikasyna görä, salat ýyladyşhanada ösdürilip ýetişdirilýär we her ýyl ekilen meýdanyň her inedördül metrine takmynan 250 kWt/sag (kilowatt-sag) energiýa gerek diýlip hasaplanylýar. Germaniýanyň DLR ylmy-barlag merkeziniň degişli bilelikdäki barlaglaryna görä, ekilen meýdanyň şol bir ululygyndaky dik ferma ýylda 3500 kWt/sag energiýa sarp etmegini talap edýär. Şonuň üçin, kabul ederlikli energiýa sarp edilişini nähili gowulandyrmalydygy dik fermalaryň geljekki tehnologik ösüşi üçin möhüm tema bolar.

Mundan başga-da, dik fermalarda hem maýa goýum maliýeleşdirmek bilen bagly kynçylyklar bar. Wençur maýadarlary ellerini çekenden soň, täjirçilik işi togtaýar. Mysal üçin, Beýik Britaniýanyň Dewon şäherindäki Paignton haýwanat bagy 2009-njy ýylda esaslandyryldy. Ol iň ilkinji dik ferma başlangyçlarynyň biridi. Ol ýaprakly gök önümleri ösdürmek üçin VertiCrop ulgamyny ulandy. Bäş ýyl soň, soňraky serişdeleriň ýetmezçiligi sebäpli ulgam hem taryha girdi. Soňraky kompaniýa "Valcent" boldy, ol soňra "Alterrus" boldy we Kanadada üçekde ýyladyşhana ekmek usulyny döretmäge başlady, bu bolsa ahyrsoňy bankrotlyk bilen tamamlandy.